Mukaddime – Ibn Haldun


1

Ünlü Düşünür İbn Haldun’u Doğuda ve Batıda pek çok kişi tarafından sosyolojinin kurucusu unvanına layık kılan eser olan Mukaddime’de İbn Haldun, asabiyet, umran ilmi, tarih, bedevilik, hayırseverlik ve ekonomi gibi konular üzerine fikirlerini beyan etmiştir. Mukaddime’nin en belirgin özelliklerinden biri, paranın ve coğrafyanın toplumların fiziksel ve psikolojik yapıları üzerindeki etkilerine dair tespitleridir. “Coğrafya Kaderdir” düşüncesinin başlangıcı Fransız İmparator Napolyon ile özdeşleşse de, İbn Haldun yıllar önce bu konu hakkında çalıştı.

Mukallid tarihçiler, bir devleti anlatma işine giriştikleri zaman, ister vehim ve yalan olsun, ister doğru olsun o devletle ilgili rivayetleri muhafaza ederek haberleri sıra ile tertip ederler. Devletin başlangıç durumunu anlatmaya girişmez, o devletin bayrağını yükselten ve (hâkimiyetinin delilini ve) âyetini ortaya koyan sebebi zikretmez ve en sonunda duraklamasının illetini anlatmazlar. Bunun içindir ki, bu nevi tarihleri okuyanlar, tarih okumuş olmalarına rağmendevletlerin kuruluş ve başlangıcındaki ahvali ve (geçirdiği merhaleleri ve) mertebeleri öğrenmeyi merak eder dururlar. Devletlerin üstüste, ve peşpeşe kuruluşunun sebeplerini durmadan araştırırlar devletlerin yekdiğerinden farklı veya benzer durumda olmalarının ikna edici illetini incelemeye devam ederler.

Kitap aslında yedi cildden oluşan “Kitab-ül iber ve divan-ül mübtedei vel haber fi Eyyamil Arab vel Acem vel Berber ve men aserehüm min zevissultanil ekber” çalışmasının sadece birinci, başlangıç kısmıdır. Başlangıçta tarih bilimi üzerine düşünülür ve yeni bir disiplinin gerekliliği ortaya konur. Bu yeni disiplinin Beşeri Umran olmas gerektiğini dile getirir. İşte bu aşamada yapılan analizler kimileri tarafından sosyolojinin, kimilerince de epistemolojik felsefenin öncüsü olarak değerlendirilir. Kimileri için iktisat biliminin ilk ontolojik çalışmasıdır.

Haldun için de insan toplumsal bir varlıktır. İnsanlar hayatlarını sürdürebilmeleri için bir arada yaşamaya ve birbirlerinin uzmanlık alanlarına güvenmeye mecburdur. Ibn Haldun, göçebelerden bir şehir oluşturmaya giden yoldaki safhaları yazarımız umranın aşamaları olarak formüle eder. Coğrafya bu oluşum içinde önemli bir etkendir. Bedeviler sert koşullarda çöllerde ikamet eder, ve hayvanlarını besleyecek otlaklar arar. Hayvan evcilleştirir, deve yetiştirir. Sert ama sade bir hayat sürerler. Ibn Haldun, bu incelemesinde göçebe olup şehir kültürüne sahip olan toplumsal normları da hesaba katar.

Bu göçebe ve yerleşik kültürün harmanlanmasından ortaya çıkan durum, toplumsal bir evrimin basamakları olarak düşünülür. İnsanın varoluş evreleri gibi bakabiliriz. Ibn Haldun’a göre bütün insanlık önce bedevi umranda sonra da haderi umranda hayat sürer.

Bu incelemeyle birlikte Ibn Haldun’un için Marksist bir düşüncenin tohumlarını ektiği yolunda tezler öne sürülmüştür. Çünkü Ibn haldun, toplumların üretim biçimlerinin  yollarının farklı oluşunun, yaşam farklılıklarına sebep olduğunu incelemiştir. Bedevinin tarım ve hayvancılık temelli geçimiyle ona göre hayatının şekillendiğini, aynı zamanda şehirlinin sanat ve ticaret etkinliklerini coğrafya bağlamda ifade etmiştir.

Eserin ilk cildinde neden Mukaddime’yi yazdığına değinen İbn Haldun,  tarihçilere büyük bir eleştiri getiriyor. Çünkü Ibn Haldun’a göre tarihte mantığa aykırı bir durumu kabul etmez. Dergâh Yayıncılık tarafından 2 cilt olarak yayınlanan Mukaddime’nin bu çevirisi şimdiye kadar Türkçe’ye çevrilmiş en iyisidir. Henüz ekonomik terimlerin olmadığı bir dönemde arz-talep dengesinden, üretim yöntemlerinden ve şartlara göre değiştiğinden bahsetmek, İbn Haldun’un kendisini ve yaşını, dönemini aştığını göstermesi açısından değerlidir. 

 Vergiler azaldığında ekonomik faaliyetler canlanır ve hızlanır. Ekonomi canlandığında vergilendirilebilir taban genişler. Sonuç olarak daha az vergi ile devletin geliri artar. Kaybeden daha az kazanır. Öte yandan yüksek vergi oranları. Devletin gelirini düşürür, konuları ezdiği için mükelleflerin tabanı küçülür. Sonuç olarak çok kazanan kaybeder. 

[zombify_post]


Beğendiniz mi? Arkadaşlarınızla Paylaşın!

1

0 Yorum